ครูบ้านนอก

a

คู่มือแนวปฏิบัติ

การใช้การบริหารแบบมีส่วนร่วมเพื่อเสริมสร้างสมรรถนะครูด้านการจัดการเรียนรู้เชิงรุกที่ส่งเสริมทักษะชีวิตของนักเรียนโรงเรียนบ้านโนนค้อ

นายนิกร เชยชมศรี

ผู้อำนวยการโรงเรียนบ้านโนนค้อ

โรงเรียนบ้านโนนค้อ

สำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษากาฬสินธุ์ เขต 3

สำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน กระทรวงศึกษาธิการ

คำนำ

คู่มือแนวปฏิบัติฉบับนี้ จัดทำขึ้นเพื่อเป็นแนวทางในการนำระบบการบริหารแบบมีส่วนร่วมเพื่อเสริมสร้างสมรรถนะครูด้านการจัดการเรียนรู้เชิงรุก ที่ส่งเสริมทักษะชีวิตของนักเรียนโรงเรียนบ้านโนนค้อ สำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษากาฬสินธุ์ เขต 3 ไปใช้ในการปฏิบัติงานจริง โดยพัฒนาขึ้นจากผลการวิจัยและพัฒนา (Research and Development) ซึ่งดำเนินการอย่างเป็นระบบ 4 ระยะ และผ่านการตรวจสอบรับรองคุณภาพจากผู้ทรงคุณวุฒิด้วยการสนทนาอิงผู้เชี่ยวชาญ (Connoisseurship)

เนื้อหาของคู่มือประกอบด้วย 6 ส่วน ได้แก่ บทนำ เนื้อหาของระบบการบริหารแบบมีส่วนร่วม แผนดำเนินการตามระบบ หน่วยการเรียนรู้และแผนการจัดการเรียนรู้ เครื่องมือระบบการบริหารแบบมีส่วนร่วม และบรรณานุกรม โดยมุ่งให้ผู้บริหาร ครู คณะกรรมการสถานศึกษาขั้นพื้นฐาน ผู้ปกครอง และผู้มีส่วนเกี่ยวข้องทุกฝ่าย สามารถนำไปใช้เป็นเครื่องมือในการขับเคลื่อนการพัฒนาสมรรถนะครูและทักษะชีวิตของนักเรียนได้อย่างเป็นรูปธรรม

ผู้จัดทำหวังเป็นอย่างยิ่งว่า คู่มือแนวปฏิบัติฉบับนี้จะเป็นประโยชน์ต่อการพัฒนาคุณภาพการศึกษาของโรงเรียนบ้านโนนค้อ และสถานศึกษาอื่นที่มีบริบทใกล้เคียงกัน ในการนำไปประยุกต์ใช้ต่อไป

นายนิกร เชยชมศรี

ผู้อำนวยการโรงเรียนบ้านโนนค้อ

 

สารบัญ

หน้า

คำนำ ก

สารบัญ ข

ส่วนที่ 1 บทนำ 1

1.1 ความเป็นมา 1

1.2 วัตถุประสงค์ 1

1.3 ประโยชน์ที่คาดว่าจะได้รับ 2

ส่วนที่ 2 เนื้อหาของระบบการบริหารแบบมีส่วนร่วม 3

2.1 ด้านปัจจัยนำเข้า (Inputs) 4

2.2 ด้านกระบวนการ (Process) 4

ก) กระบวนการบริหารแบบมีส่วนร่วม 5 ขั้นตอน 4

ข) กระบวนการจัดการเรียนรู้เชิงรุก 7 ขั้นตอน 5

2.3 ด้านผลผลิต (Outputs) 5

2.4 ด้านข้อมูลย้อนกลับ (Feedback) 6

ส่วนที่ 3 แผนดำเนินการตามระบบ 7

3.1 การเตรียมความพร้อมก่อนใช้ระบบ 7

1) การจัดตั้งโครงสร้างการขับเคลื่อน 7

2) การสร้างความเข้าใจร่วมและกำหนดทิศทาง 7

3) การประเมินสภาพก่อนการพัฒนา 8

3.2 การฝึกอบรมแบบมีส่วนร่วม 8

3.3 การปฏิบัติสอนจริงในห้องเรียน 9

1) การจัดการเรียนรู้เชิงรุกในชั้นเรียน 9

2) การนิเทศ ติดตาม และสนับสนุน 9

3.4 การประเมินหลังการใช้ระบบ 9

3.5 ปฏิทินการดำเนินงานตามระบบ 10

สารบัญ(ต่อ)

หน้า

3.6 บทบาทของผู้มีส่วนเกี่ยวข้อง 11

ส่วนที่ 4 หน่วยการเรียนรู้และแผนการจัดการเรียนรู้ 12

4.1 หน่วยการเรียนรู้เชิงรุก ที่ส่งเสริมทักษะชีวิตของนักเรียน 12

4.2 แผนการจัดการเรียนรู้เชิงรุก ที่ส่งเสริมทักษะชีวิตของนักเรียน 12

4.3 การออกแบบการจัดการเรียนรู้เชิงรุก ที่ส่งเสริมทักษะชีวิตของนักเรียน 12

4.4 ตัวอย่างหน่วยและแผนการจัดการเรียนรู้เชิงรุก 12

4.4.1 ตัวอย่างโครงร่างหน่วยการเรียนรู้ 13

4.4.2 ตัวอย่างโครงร่างแผนการจัดการเรียนรู้ (1 แผน) 13

ส่วนที่ 5 เครื่องมือระบบการบริหารแบบมีส่วนร่วม 15

5.1 เครื่องมือสำหรับผู้บริหาร 15

5.2 เครื่องมือสำหรับครูผู้สอน 15

5.3 เครื่องมือสำหรับผู้เรียน 15

5.4 เครื่องมือสำหรับการมีส่วนร่วม 15

ส่วนที่ 6 บรรณานุกรม 17

ส่วนที่ 1 บทนำ

1.1 ความเป็นมา

กระแสการเปลี่ยนแปลงของโลกในศตวรรษที่ 21 ทั้งด้านเศรษฐกิจ สังคม เทคโนโลยีดิจิทัล และสิ่งแวดล้อม ได้เปลี่ยนเป้าหมายของการจัดการศึกษาจากการมุ่งถ่ายทอดเนื้อหาความรู้ ไปสู่การพัฒนาผู้เรียนให้มีทักษะชีวิต (Life Skills) ที่จำเป็นต่อการดำรงชีวิตอย่างมีคุณภาพ กระทรวงศึกษาธิการจึงได้ส่งเสริมการจัดการเรียนรู้เชิงรุก (Active Learning) เป็นแนวทางหลักในการยกระดับคุณภาพผู้เรียน โดยมุ่งเน้นให้ผู้เรียนเป็นผู้ลงมือปฏิบัติ คิด และสร้างองค์ความรู้ด้วยตนเอง

ความสำเร็จของการจัดการเรียนรู้ที่มีคุณภาพย่อมขึ้นอยู่กับสมรรถนะของครูผู้สอนเป็นสำคัญ เนื่องจากครูเป็นผู้ออกแบบ ดำเนินการ และประเมินกระบวนการเรียนรู้ทั้งหมด การพัฒนาสมรรถนะครูที่ยั่งยืนจึงต้องอาศัยการบริหารจัดการอย่างเป็นระบบที่เชื่อมโยงปัจจัยนำเข้า กระบวนการ ผลผลิต และข้อมูลย้อนกลับเข้าด้วยกัน ตามแนวคิดทฤษฎีระบบ (Systems Theory) ผนวกกับการบริหารแบบมีส่วนร่วม (Participative Management) ชุมชนแห่งการเรียนรู้ทางวิชาชีพ (PLC) และวงจรคุณภาพ (PDCA)

โรงเรียนบ้านโนนค้อเป็นโรงเรียนขยายโอกาสทางการศึกษาขนาดกลางในเขตชนบท ที่ผ่านมาประสบข้อจำกัดด้านโครงสร้างพื้นฐาน งบประมาณ ทรัพยากรเทคโนโลยี และเครือข่ายความร่วมมือ ผลการศึกษาสภาพปัจจุบันพบว่า สมรรถนะครูด้านการจัดการเรียนรู้เชิงรุกที่ส่งเสริมทักษะชีวิตของนักเรียนโดยรวมอยู่ในระดับปานกลาง ในขณะที่สภาพที่พึงประสงค์อยู่ในระดับมากที่สุด สะท้อนความต้องการจำเป็นในการพัฒนาอย่างเร่งด่วน ผู้บริหารสถานศึกษาจึงได้พัฒนาระบบการบริหารแบบมีส่วนร่วมขึ้น และจัดทำคู่มือแนวปฏิบัติฉบับนี้เพื่อเป็นแนวทางในการนำระบบไปใช้ให้เกิดผลอย่างเป็นรูปธรรม

1.2 วัตถุประสงค์

1. เพื่อเป็นแนวทางให้ผู้บริหารและผู้เกี่ยวข้องนำระบบการบริหารแบบมีส่วนร่วมไปใช้ในการเสริมสร้างสมรรถนะครูด้านการจัดการเรียนรู้เชิงรุก ที่ส่งเสริมทักษะชีวิตของนักเรียน

2. เพื่อให้ครูผู้สอนมีแนวทางในการออกแบบหน่วยการเรียนรู้และแผนการจัดการเรียนรู้เชิงรุก ที่บูรณาการทักษะชีวิตได้อย่างมีคุณภาพ

3. เพื่อให้ผู้เกี่ยวข้องทุกฝ่ายเข้าใจบทบาทและมีส่วนร่วมในการขับเคลื่อน ติดตาม และพัฒนาระบบอย่างต่อเนื่อง

1.3 ประโยชน์ที่คาดว่าจะได้รับ

1. นักเรียนได้รับการจัดการเรียนรู้เชิงรุกที่มีประสิทธิภาพ มีทักษะชีวิตทั้ง 5 ด้าน และมีผลสัมฤทธิ์ทางการเรียนสูงขึ้น

2. ครูได้รับการพัฒนาสมรรถนะด้านการจัดการเรียนรู้เชิงรุกอย่างเป็นระบบและต่อเนื่องผ่านกระบวนการ PLC

3. ผู้บริหารมีเครื่องมือและคู่มือในการขับเคลื่อนระบบการบริหารแบบมีส่วนร่วมที่ผ่านการรับรองคุณภาพ

4. โรงเรียนเป็นต้นแบบของการใช้ระบบการบริหารแบบมีส่วนร่วม และเป็นแนวทางให้สถานศึกษาอื่นที่มีบริบทใกล้เคียงนำไปประยุกต์ใช้

 

ส่วนที่ 2 เนื้อหาของระบบการบริหารแบบมีส่วนร่วม

ระบบการบริหารแบบมีส่วนร่วมเพื่อเสริมสร้างสมรรถนะครูด้านการจัดการเรียนรู้เชิงรุก ที่ส่งเสริมทักษะชีวิตของนักเรียน เป็นชุดขององค์ประกอบที่มีความสัมพันธ์และทำงานร่วมกันอย่างเป็นกระบวนการ ประกอบด้วย 4 องค์ประกอบหลัก ได้แก่ ปัจจัยนำเข้า (Inputs) กระบวนการ (Process) ผลผลิต (Outputs) และข้อมูลย้อนกลับ (Feedback) โดยมีการบริหารแบบมีส่วนร่วมและวงจรคุณภาพ PDCA เป็นกลไกขับเคลื่อน ดังแผนภาพและตารางต่อไปนี้

ภาพที่ 1 แผนภาพระบบการบริหารแบบมีส่วนร่วม (Input–Process–Output–Feedback)

องค์ประกอบ องค์ประกอบย่อย / สาระสำคัญ

1. ปัจจัยนำเข้า (Inputs) คณะกรรมการขับเคลื่อน / การกำหนดนโยบาย / การกำหนดค่านิยมองค์กร / งบประมาณ / การระดมทรัพยากรและเครือข่าย

2. กระบวนการ (Process) กระบวนการบริหารแบบมีส่วนร่วม 5 ขั้นตอน และกระบวนการจัดการเรียนรู้เชิงรุก 7 ขั้นตอน ทำงานคู่ขนานกัน โดยมี PDCA เป็นกลไกเชื่อมประสาน

3. ผลผลิต (Outputs) สมรรถนะครูด้านการจัดการเรียนรู้เชิงรุก 6 ด้าน และคุณภาพผู้เรียนด้านทักษะชีวิต 5 ด้าน

4. ข้อมูลย้อนกลับ (Feedback) การรายงานผล / การนำข้อมูลย้อนกลับไปปรับปรุง / การพัฒนาและปรับปรุงอย่างต่อเนื่องตามวงจร PDCA

2.1 ด้านปัจจัยนำเข้า (Inputs)

ปัจจัยนำเข้าเป็นโครงสร้างพื้นฐานของระบบที่ต้องพัฒนาให้เข้มแข็งเป็นอันดับแรก ประกอบด้วย 5 องค์ประกอบย่อย ดังนี้

• คณะกรรมการขับเคลื่อน: แต่งตั้งคณะกรรมการที่มาจากทุกภาคส่วน ทำหน้าที่กำหนดนโยบาย ทิศทาง ตัวชี้วัด ส่งเสริมสนับสนุนและให้คำปรึกษาแก่ครู จัดหางบประมาณ กำกับติดตาม และให้ขวัญกำลังใจ

• การกำหนดนโยบาย: กำหนดวิสัยทัศน์ พันธกิจ และเป้าหมายเชิงรุก พร้อมตัวชี้วัดที่ชัดเจน (SMART KPIs) เพื่อส่งเสริมทักษะชีวิตของนักเรียน และเน้นผู้เรียนเป็นศูนย์กลาง

• การกำหนดค่านิยมองค์กร: สร้างค่านิยมให้เป็นองค์กรแห่งการเรียนรู้ เคารพสิทธิเสรีภาพ เปิดรับความคิดใหม่ พร้อมตัวชี้วัดพฤติกรรมและการติดตามที่สอดคล้อง

• งบประมาณ: จัดสรรงบประมาณค่าจัดการเรียนการสอน สื่อ อุปกรณ์ และกิจกรรมพัฒนาทักษะชีวิตอย่างยืดหยุ่นและเพียงพอ พร้อมกำกับติดตามและรายงานผลการใช้งบประมาณ

• การระดมทรัพยากรและเครือข่าย: ประสานความร่วมมือกับผู้ปกครอง ชุมชน และสถานประกอบการ เพื่อใช้เป็นแหล่งเรียนรู้และระดมทรัพยากรสนับสนุนการจัดกิจกรรมส่งเสริมทักษะชีวิต

2.2 ด้านกระบวนการ (Process)

กระบวนการเป็นหัวใจของระบบ ประกอบด้วย 2 กระบวนการที่ทำงานคู่ขนานกัน โดยมีวงจรคุณภาพ PDCA เป็นกลไกเชื่อมประสาน

ก) กระบวนการบริหารแบบมีส่วนร่วม 5 ขั้นตอน

1. การมีส่วนร่วมในการกำหนดทิศทางและตัดสินใจ

2. การมีส่วนร่วมในการวางแผนพัฒนาสมรรถนะครู

3. การมีส่วนร่วมในการดำเนินงานพัฒนาสมรรถนะครู

4. การมีส่วนร่วมในการติดตามและประเมินผล

5. การมีส่วนร่วมในการสะท้อนผลและปรับปรุง

ข) กระบวนการจัดการเรียนรู้เชิงรุก 7 ขั้นตอน

1. การออกแบบและจัดทำแผนการจัดการเรียนรู้เชิงรุก ที่บูรณาการทักษะชีวิต

2. การจัดการเรียนรู้เชิงรุกที่เน้นผู้เรียนเป็นผู้สร้างความรู้

3. การพัฒนาสื่อนวัตกรรมที่ส่งเสริมการเรียนรู้เชิงรุกและทักษะชีวิต

4. การสร้างบรรยากาศและสภาพแวดล้อมที่เอื้อต่อการเรียนรู้เชิงรุก

5. การวัดและประเมินผลการเรียนรู้ตามสภาพจริง

6. การส่งเสริมการเรียนรู้แบบร่วมมือและสร้างสัมพันธภาพที่ดีในห้องเรียน

7. การสะท้อนคิดและพัฒนาวิชาชีพครูอย่างต่อเนื่อง (PLC / วิจัยในชั้นเรียน)

2.3 ด้านผลผลิต (Outputs)

ผลผลิตของระบบประกอบด้วยสมรรถนะครู 6 ด้าน และคุณภาพผู้เรียนด้านทักษะชีวิต 5 ด้าน ที่เชื่อมโยงกันอย่างเป็นระบบ ดังตาราง

สมรรถนะครูด้านการจัดการเรียนรู้เชิงรุก 6 ด้าน คุณภาพผู้เรียนด้านทักษะชีวิต 5 ด้าน

1. การออกแบบและจัดการประสบการณ์การเรียนรู้เชิงรุก 1. การตระหนักรู้และเห็นคุณค่าในตนเองและผู้อื่น

2. การพัฒนาสื่อนวัตกรรมและการใช้เทคโนโลยี 2. การคิดวิเคราะห์ ตัดสินใจ และแก้ปัญหาอย่างสร้างสรรค์

3. การสร้างบรรยากาศและจัดการสภาพแวดล้อมการเรียนรู้ 3. การจัดการอารมณ์และความเครียด

4. การวัดและประเมินผลเพื่อพัฒนาการเรียนรู้ 4. การสร้างสัมพันธภาพที่ดีกับผู้อื่น

5. การส่งเสริมการเรียนรู้และสร้างความร่วมมือ 5. ผลสัมฤทธิ์ทางวิชาการของนักเรียน

6. การสะท้อนคิดและพัฒนาวิชาชีพอย่างต่อเนื่อง

2.4 ด้านข้อมูลย้อนกลับ (Feedback)

ข้อมูลย้อนกลับเป็นกลไกที่ทำให้ระบบมีลักษณะเป็นระบบเปิดที่สามารถปรับตัวและพัฒนาตนเองได้อย่างต่อเนื่อง ประกอบด้วย 3 ส่วน ดังนี้

• การรายงานผล: จัดทำรายงานผลการจัดการเรียนรู้เชิงรุกของครูเสนอต่อที่ประชุมโรงเรียน ประชุมรายงานผลระหว่างครูกับผู้ปกครองอย่างน้อยภาคเรียนละ 1 ครั้ง และรายงานผลการพัฒนาทักษะชีวิตของนักเรียนต่อคณะกรรมการสถานศึกษาและชุมชน

• การนำข้อมูลย้อนกลับไปปรับปรุง: นำผลการประเมินความเหมาะสม ประโยชน์ของระบบ และความพึงพอใจของครูและผู้เรียน มาวางแผนปรับปรุงกระบวนการอย่างเป็นระบบ

• การพัฒนาและปรับปรุงอย่างต่อเนื่อง: นำผลการสะท้อนคิดของครูมาพัฒนาระบบตามวงจร PDCA และแลกเปลี่ยนเรียนรู้เพื่อขยายผลการพัฒนาสู่โรงเรียนอื่น

 

ส่วนที่ 3 แผนดำเนินการตามระบบ

การนำระบบการบริหารแบบมีส่วนร่วมไปใช้ ดำเนินการอย่างเป็นขั้นตอนตลอดปีการศึกษา ตั้งแต่ก่อนเปิดภาคเรียนจนถึงสิ้นปีการศึกษา โดยแบ่งเป็น 4 ขั้นตอนหลักที่เชื่อมโยงกันเป็นวงจรพัฒนาต่อเนื่องตามหลัก PDCA ดังแผนภาพ

ภาพที่ 2 แผนภาพขั้นตอนการดำเนินการตามระบบ 4 ระยะ

3.1 การเตรียมความพร้อมก่อนใช้ระบบ

ขั้นตอนนี้เป็นการวางรากฐานของระบบให้เข้มแข็ง ดำเนินการในช่วงก่อนเปิดภาคเรียน เพื่อสร้างความเข้าใจร่วมและความเป็นเจ้าของระบบในหมู่ผู้เกี่ยวข้องทุกฝ่าย มีกิจกรรมสำคัญดังนี้

1) การจัดตั้งโครงสร้างการขับเคลื่อน

• ผู้บริหารออกคำสั่งแต่งตั้งคณะกรรมการขับเคลื่อนระบบ ที่ประกอบด้วยผู้บริหาร ครู ตัวแทนคณะกรรมการสถานศึกษาขั้นพื้นฐาน ผู้ปกครอง และชุมชน

• จัดทำข้อกำหนดหน้าที่และความรับผิดชอบ (Terms of Reference) ของคณะกรรมการแต่ละฝ่ายให้ชัดเจน พร้อมจัดทำแผนการดำรงตำแหน่ง (Succession Plan) เพื่อความต่อเนื่องของระบบ

2) การสร้างความเข้าใจร่วมและกำหนดทิศทาง

• จัดประชุมชี้แจงสร้างความเข้าใจแก่ครูและผู้เกี่ยวข้องทุกฝ่าย เกี่ยวกับเป้าหมาย หลักการ และกระบวนการของระบบ

• ร่วมกันกำหนดวิสัยทัศน์ พันธกิจ ค่านิยมองค์กร และตัวชี้วัดความสำเร็จ (SMART KPIs) ของการพัฒนาสมรรถนะครูและทักษะชีวิตของนักเรียน

• จัดทำปฏิทินการดำเนินงานรายภาคเรียนที่ระบุกิจกรรม ระยะเวลา และผู้รับผิดชอบอย่างชัดเจน (ดูตารางที่ 1)

3) การประเมินสภาพก่อนการพัฒนา

• ประเมินความรู้ความเข้าใจและสมรรถนะครูก่อนการพัฒนา (Pre-test) ด้วยแบบทดสอบและแบบประเมินสมรรถนะ (Competency Rubric)

• วิเคราะห์ความต้องการจำเป็นรายบุคคล (Individual Needs) เพื่อใช้เป็นฐานในการจัดทำแผนพัฒนาครูรายบุคคล (ID Plan) ที่ตรงกับจุดที่ต้องพัฒนาของครูแต่ละคน

3.2 การฝึกอบรมแบบมีส่วนร่วม

ดำเนินการในช่วงต้นภาคเรียนที่ 1 โดยจัดการประชุมเชิงปฏิบัติการ (Workshop) จำนวน 7 ครั้ง ครอบคลุมสมรรถนะครูทั้ง 6 ด้านอย่างต่อเนื่อง เน้นการลงมือปฏิบัติจริงและการเรียนรู้ร่วมกันในชุมชนแห่งการเรียนรู้ทางวิชาชีพ (PLC) มิใช่การฝึกอบรมเฉพาะกิจที่ขาดความต่อเนื่อง โดยมีหัวข้อการอบรมเชื่อมโยงกับสมรรถนะครูแต่ละด้าน ดังนี้

ครั้งที่ หัวข้อการประชุมเชิงปฏิบัติการ สมรรถนะครูที่พัฒนา

1 การออกแบบหน่วยและเขียนแผนการจัดการเรียนรู้เชิงรุก ที่บูรณาการทักษะชีวิต ด้านการออกแบบฯ

2 การจัดกิจกรรมการเรียนรู้เชิงรุกที่เน้นผู้เรียนเป็นผู้สร้างความรู้ ด้านการออกแบบฯ

3 การพัฒนาสื่อ นวัตกรรม และการใช้เทคโนโลยีเพื่อการเรียนรู้ ด้านสื่อนวัตกรรมฯ

4 การสร้างบรรยากาศและจัดการสภาพแวดล้อมการเรียนรู้เชิงรุก ด้านบรรยากาศฯ

5 การวัดและประเมินผลตามสภาพจริง และการสร้างเกณฑ์ (Rubric) ด้านการวัดประเมินฯ

6 การจัดการเรียนรู้แบบร่วมมือและการสร้างสัมพันธภาพในชั้นเรียน ด้านส่งเสริมการเรียนรู้ฯ

7 การสะท้อนคิด การทำ PLC และการวิจัยในชั้นเรียน ด้านสะท้อนคิดวิชาชีพ

ในการอบรมแต่ละครั้ง ครูจะได้ลงมือปฏิบัติจริง นำผลงานมาแลกเปลี่ยนเรียนรู้และสะท้อนคิดร่วมกันเป็นทีมตามกระบวนการ PLC โดยมีผู้บริหารเป็นผู้นำทางวิชาการ และมีการกำหนด PLC Protocol ที่เป็นมาตรฐานเพื่อให้การแลกเปลี่ยนเรียนรู้มีทิศทางและเกิดประสิทธิผล

3.3 การปฏิบัติสอนจริงในห้องเรียน

ดำเนินการตลอดภาคเรียนที่ 1 และภาคเรียนที่ 2 โดยครูนำความรู้และแผนการจัดการเรียนรู้ที่พัฒนาขึ้นไปใช้จริง ควบคู่กับระบบการนิเทศและสนับสนุนอย่างเป็นระบบ มีกิจกรรมสำคัญดังนี้

1) การจัดการเรียนรู้เชิงรุกในชั้นเรียน

• ครูนำแผนการจัดการเรียนรู้เชิงรุกที่บูรณาการทักษะชีวิตไปจัดการเรียนการสอนจริง โดยเน้นให้ผู้เรียนได้ลงมือปฏิบัติ คิดวิเคราะห์ และสร้างองค์ความรู้ด้วยตนเอง

• จัดตั้งห้องเรียนต้นแบบ Active Learning เพื่อเป็นแหล่งศึกษาดูงานและถอดบทเรียนแนวปฏิบัติที่ดี (Best Practice) ภายในโรงเรียน

2) การนิเทศ ติดตาม และสนับสนุน

• ดำเนินการนิเทศภายในแบบกัลยาณมิตร (Collegial Supervision) ที่เน้นการสนับสนุนและพัฒนาร่วมกันมากกว่าการตรวจสอบ ครบทุกกลุ่มสาระการเรียนรู้ ตามปฏิทินการนิเทศที่กำหนด

• คณะกรรมการนิเทศสังเกตการสอน บันทึกผล และให้ข้อมูลป้อนกลับ (Feedback) เชิงสร้างสรรค์แก่ครูอย่างสม่ำเสมอ เพื่อการปรับปรุงและพัฒนาอย่างต่อเนื่อง

• จัดเวที PLC เป็นระยะ เพื่อให้ครูร่วมกันสะท้อนปัญหา แลกเปลี่ยนแนวทางแก้ไข และพัฒนาการจัดการเรียนรู้ร่วมกัน

3.4 การประเมินหลังการใช้ระบบ

ดำเนินการเมื่อสิ้นสุดการนำระบบไปใช้ เพื่อประเมินประสิทธิผลของระบบและนำผลไปปรับปรุงพัฒนาในรอบถัดไป มีกิจกรรมสำคัญดังนี้

ประเมินความรู้ความเข้าใจของครูหลังการพัฒนา (Post-test) และเปรียบเทียบกับผลก่อนการพัฒนา (Pre-test) เพื่อดูพัฒนาการ

• ประเมินสมรรถนะครูทั้ง 6 ด้านด้วย Competency Rubric และประเมินทักษะชีวิตของนักเรียนทั้ง 5 ด้าน

• ประเมินความพึงพอใจของผู้บริหาร ครู คณะกรรมการสถานศึกษา ผู้ปกครอง และนักเรียน ที่มีต่อระบบใน 4 ด้าน (ปัจจัยนำเข้า กระบวนการ ผลผลิต และข้อมูลย้อนกลับ) ด้วยแบบสอบถามมาตราส่วนประมาณค่า 5 ระดับ

• ประชุมสะท้อนผล (Reflection) จากทุกมุมมอง แล้วนำผลเข้าสู่กระบวนการปรับปรุงระบบตามวงจร PDCA พร้อมจัดการความรู้ (KM) และวางแผนการขยายผลสู่โรงเรียนอื่นที่มีบริบทใกล้เคียง

3.5 ปฏิทินการดำเนินงานตามระบบ

เพื่อให้การนำระบบไปใช้เป็นรูปธรรม ผู้รับผิดชอบสามารถใช้ปฏิทินการดำเนินงานต่อไปนี้เป็นกรอบในการวางแผน โดยปรับช่วงเวลาให้สอดคล้องกับปฏิทินการศึกษาของสถานศึกษา

ระยะ / ช่วงเวลา กิจกรรมหลัก ผู้รับผิดชอบหลัก

ระยะ 1 ก่อนเปิดภาคเรียน แต่งตั้งคณะกรรมการ • สร้างความเข้าใจร่วม • กำหนดทิศทาง/ปฏิทิน • ประเมินก่อนพัฒนาและวิเคราะห์ความต้องการจำเป็น ผู้บริหาร / คณะกรรมการขับเคลื่อน

ระยะ 2 ต้นภาคเรียนที่ 1 ประชุมเชิงปฏิบัติการ 7 ครั้ง • ออกแบบหน่วย/แผน • พัฒนาสื่อนวัตกรรม • ตั้งวง PLC ผู้บริหาร / ครู / วิทยากร

ระยะ 3 ภาคเรียนที่ 1-2 ปฏิบัติสอนจริง • นิเทศแบบกัลยาณมิตรครบทุกกลุ่มสาระ • ห้องเรียนต้นแบบ • ให้ข้อมูลป้อนกลับ ครูผู้สอน / คณะกรรมการนิเทศ

ระยะ 4 ปลายภาคเรียนที่ 2 ประเมินหลังพัฒนา (Post-test) • ประเมินสมรรถนะครูและทักษะชีวิตนักเรียน • ประเมินความพึงพอใจ ผู้บริหาร / ครู / คณะกรรมการ

สิ้นปีการศึกษา สะท้อนผล • ปรับปรุงระบบตาม PDCA • จัดการความรู้ (KM) • วางแผนขยายผล คณะกรรมการขับเคลื่อน / ทุกฝ่าย

ตารางที่ 1 ปฏิทินการดำเนินงานตามระบบ

3.6 บทบาทของผู้มีส่วนเกี่ยวข้อง

ความสำเร็จของระบบขึ้นอยู่กับการมีส่วนร่วมของทุกฝ่าย โดยแต่ละฝ่ายมีบทบาทสำคัญดังนี้

ผู้มีส่วนเกี่ยวข้อง บทบาทและความรับผิดชอบ

ผู้บริหารสถานศึกษา กำหนดนโยบายและทิศทาง เป็นผู้นำทางวิชาการ จัดหาและสนับสนุนทรัพยากร กำกับติดตาม และสร้างขวัญกำลังใจแก่ครู

ครูผู้สอน ออกแบบหน่วยและแผนการเรียนรู้เชิงรุก จัดการเรียนการสอนจริง พัฒนาตนเองผ่าน PLC และสะท้อนคิดเพื่อพัฒนาวิชาชีพ

คณะกรรมการสถานศึกษา ร่วมกำหนดทิศทาง ให้ข้อเสนอแนะเชิงนโยบาย สนับสนุนทรัพยากร และร่วมติดตามประเมินผลการดำเนินงาน

ผู้ปกครองและชุมชน สนับสนุนการเรียนรู้ของนักเรียนที่บ้าน ร่วมเป็นแหล่งเรียนรู้ และให้ข้อมูลย้อนกลับเกี่ยวกับพัฒนาการของนักเรียน

นักเรียน เป็นผู้ลงมือปฏิบัติและสร้างความรู้ด้วยตนเอง สะท้อนผลการเรียนรู้ และร่วมเสนอแนะการจัดกิจกรรมการเรียนรู้

ตารางที่ 2 บทบาทของผู้มีส่วนเกี่ยวข้องในระบบ

 

ส่วนที่ 4 หน่วยการเรียนรู้และแผนการจัดการเรียนรู้

4.1 หน่วยการเรียนรู้เชิงรุก ที่ส่งเสริมทักษะชีวิตของนักเรียน

หน่วยการเรียนรู้เชิงรุก ที่ส่งเสริมทักษะชีวิต คือ หน่วยการเรียนรู้ที่ออกแบบให้ผู้เรียนได้ลงมือปฏิบัติ คิดวิเคราะห์ และสร้างองค์ความรู้ด้วยตนเองผ่านสถานการณ์ที่เชื่อมโยงกับชีวิตจริง โดยบูรณาการทักษะชีวิตทั้ง 5 ด้านเข้ากับมาตรฐานและตัวชี้วัดของหลักสูตรสถานศึกษา องค์ประกอบสำคัญของหน่วยการเรียนรู้ ประกอบด้วย ชื่อหน่วย มาตรฐาน/ตัวชี้วัด สาระสำคัญ จุดประสงค์การเรียนรู้ สมรรถนะสำคัญ คุณลักษณะอันพึงประสงค์ ทักษะชีวิตที่มุ่งพัฒนา ชิ้นงาน/ภาระงาน การวัดและประเมินผล และเวลาเรียน

4.2 แผนการจัดการเรียนรู้เชิงรุก ที่ส่งเสริมทักษะชีวิตของนักเรียน

แผนการจัดการเรียนรู้เชิงรุก คือ แผนที่ระบุกิจกรรมการเรียนรู้ซึ่งเปิดโอกาสให้ผู้เรียนได้ฟัง พูด อ่าน เขียน อภิปราย และแก้ปัญหาผ่านกิจกรรมที่หลากหลาย โดยครูทำหน้าที่เป็นผู้อำนวยความสะดวกและผู้ชี้แนะ องค์ประกอบของแผนประกอบด้วย จุดประสงค์การเรียนรู้ สาระการเรียนรู้ กิจกรรมการเรียนรู้ (ขั้นนำ ขั้นสอน/ปฏิบัติ ขั้นสรุป) สื่อและแหล่งเรียนรู้ การวัดและประเมินผล และบันทึกผลหลังการสอน

4.3 การออกแบบการจัดการเรียนรู้เชิงรุก ที่ส่งเสริมทักษะชีวิตของนักเรียน

การออกแบบการจัดการเรียนรู้ใช้แนวทางการออกแบบย้อนกลับ (Backward Design) ร่วมกับกลวิธีการเรียนรู้เชิงรุกที่หลากหลาย โดยมีขั้นตอนดังนี้

1. กำหนดเป้าหมายการเรียนรู้ (มาตรฐาน ตัวชี้วัด และทักษะชีวิตที่มุ่งพัฒนา)

2. กำหนดหลักฐานการเรียนรู้และเกณฑ์การประเมินตามสภาพจริง (Rubric)

3. ออกแบบกิจกรรมการเรียนรู้เชิงรุก โดยเลือกใช้กลวิธี เช่น การเรียนรู้โดยใช้โครงงานเป็นฐาน (Project-Based Learning) การเรียนรู้โดยใช้ปัญหาเป็นฐาน (Problem-Based Learning) และการเรียนรู้แบบร่วมมือ (Cooperative Learning)

4. เชื่อมโยงกิจกรรมกับสถานการณ์ในชีวิตจริงของผู้เรียน เพื่อให้เกิดการเรียนรู้ที่มีความหมายและคงทน

4.4 ตัวอย่างหน่วยและแผนการจัดการเรียนรู้เชิงรุก

หมายเหตุ: ตัวอย่างต่อไปนี้เป็น “โครงร่างตัวอย่าง” (Template) เพื่อแสดงแนวทางการออกแบบเท่านั้น ครูผู้สอนสามารถปรับเนื้อหา ระดับชั้น กลุ่มสาระ มาตรฐาน/ตัวชี้วัด และกิจกรรมให้สอดคล้องกับบริบทห้องเรียนจริงของตนเองได้

4.4.1 ตัวอย่างโครงร่างหน่วยการเรียนรู้

ชื่อหน่วยการเรียนรู้ (ตัวอย่าง) ผู้บริโภคยุคใหม่ รู้คิด รู้ใช้ รู้เท่าทัน

กลุ่มสาระ / ระดับชั้น (ระบุกลุ่มสาระและระดับชั้นตามบริบทจริง เช่น สังคมศึกษาฯ / ชั้นประถมศึกษาปีที่ 6)

เวลา (ระบุจำนวนชั่วโมง เช่น 8 ชั่วโมง)

มาตรฐาน / ตัวชี้วัด (ระบุรหัสมาตรฐานและตัวชี้วัดตามหลักสูตรสถานศึกษา)

สาระสำคัญ การตัดสินใจเลือกซื้อและใช้สินค้าอย่างชาญฉลาด ต้องอาศัยการคิดวิเคราะห์ข้อมูล การเปรียบเทียบทางเลือก และการรู้เท่าทันสื่อโฆษณา ซึ่งเป็นทักษะชีวิตที่จำเป็นในชีวิตประจำวัน

ทักษะชีวิตที่มุ่งพัฒนา ด้านที่ 2 การคิดวิเคราะห์ ตัดสินใจ และแก้ปัญหาอย่างสร้างสรรค์ (เน้น) ร่วมกับด้านที่ 4 การสร้างสัมพันธภาพที่ดีกับผู้อื่น (ผ่านการทำงานกลุ่ม)

ชิ้นงาน / ภาระงาน โครงงานสำรวจและนำเสนอ “คู่มือผู้บริโภคฉบับนักเรียน” (Project-Based Learning)

การวัดและประเมินผล ประเมินตามสภาพจริงด้วยแบบประเมินชิ้นงาน (Rubric) แบบสังเกตพฤติกรรมการทำงานกลุ่ม และแบบประเมินทักษะชีวิต

4.4.2 ตัวอย่างโครงร่างแผนการจัดการเรียนรู้ (1 แผน)

หัวข้อ รายละเอียด

แผนการจัดการเรียนรู้ที่ 1 เรื่อง รู้เท่าทันโฆษณา เวลา 2 ชั่วโมง

จุดประสงค์การเรียนรู้ 1. วิเคราะห์เทคนิคการโน้มน้าวใจในสื่อโฆษณาได้ (K)

2. ตัดสินใจเลือกซื้อสินค้าโดยใช้เหตุผลและข้อมูลได้ (P)

3. เห็นคุณค่าของการเป็นผู้บริโภคที่รู้เท่าทัน (A)

ขั้นนำ (15 นาที) ครูเปิดคลิปโฆษณาสั้น 2 ชิ้น ตั้งคำถามกระตุ้นคิด “อะไรทำให้เราอยากซื้อสินค้านี้” ให้นักเรียนระดมความคิด (Active Learning: กระตุ้นการคิด)

ขั้นสอน/ปฏิบัติ (75 นาที) 1. แบ่งกลุ่ม กลุ่มละ 4-5 คน วิเคราะห์โฆษณาตามใบงาน (เทคนิคการโน้มน้าว / ข้อเท็จจริง vs ความคิดเห็น)

2. แต่ละกลุ่มสร้างเกณฑ์การเลือกซื้อสินค้าของตนเอง และนำเสนอ (Cooperative Learning)

3. เพื่อนกลุ่มอื่นให้ข้อมูลย้อนกลับเชิงสร้างสรรค์

ขั้นสรุป (30 นาที) นักเรียนร่วมกันสรุปหลักการเป็นผู้บริโภคที่รู้เท่าทัน และเขียนสะท้อนคิด (Reflection) ว่าจะนำไปใช้ในชีวิตจริงอย่างไร

สื่อ / แหล่งเรียนรู้ คลิปโฆษณา ใบงานวิเคราะห์ กระดาษระดมความคิด สื่อจริง (ฉลากสินค้า)

การวัดและประเมินผล สังเกตการอภิปรายและการทำงานกลุ่ม ตรวจใบงาน ประเมินการนำเสนอด้วย Rubric และแบบสะท้อนคิด

บันทึกหลังการสอน (ครูบันทึกผลการจัดการเรียนรู้ ปัญหา/อุปสรรค และแนวทางพัฒนา เพื่อนำเข้าสู่กระบวนการ PLC)

 

ส่วนที่ 5 เครื่องมือระบบการบริหารแบบมีส่วนร่วม

ระบบการบริหารแบบมีส่วนร่วมมีเครื่องมือสำหรับผู้เกี่ยวข้องแต่ละกลุ่ม เพื่อใช้ในการขับเคลื่อน ติดตาม และประเมินผลการดำเนินงาน จำแนกได้ 4 กลุ่ม ดังนี้

5.1 เครื่องมือสำหรับผู้บริหาร

• คำสั่งแต่งตั้งคณะกรรมการขับเคลื่อนระบบ และข้อกำหนดหน้าที่ความรับผิดชอบ (Terms of Reference)

• แผนพัฒนาคุณภาพการศึกษาและปฏิทินการดำเนินงานรายภาคเรียน

• แบบนิเทศ ติดตาม และประเมินการจัดการเรียนรู้เชิงรุกแบบกัลยาณมิตร

• แบบรายงานสรุปผลการดำเนินงานและการใช้งบประมาณเสนอต่อคณะกรรมการสถานศึกษา

5.2 เครื่องมือสำหรับครูผู้สอน

• แบบทดสอบความรู้ความเข้าใจด้านการจัดการเรียนรู้เชิงรุก (ก่อน–หลังการพัฒนา)

• แบบฟอร์มหน่วยการเรียนรู้และแผนการจัดการเรียนรู้เชิงรุกที่บูรณาการทักษะชีวิต

• แบบประเมินสมรรถนะครู 6 ด้าน (Competency Rubric) และแบบบันทึกหลังการสอน

• แบบบันทึกกระบวนการ PLC และการวิจัยในชั้นเรียน

5.3 เครื่องมือสำหรับผู้เรียน

• แบบประเมินทักษะชีวิตของนักเรียน 5 ด้าน

• แบบประเมินชิ้นงาน/ภาระงานตามสภาพจริง (Rubric) และแบบสะท้อนคิดของนักเรียน

• แบบสอบถามความพึงพอใจของนักเรียนที่มีต่อการจัดการเรียนรู้เชิงรุก

• แฟ้มสะสมผลงาน (Portfolio / E-Portfolio) แสดงพัฒนาการของผู้เรียน

5.4 เครื่องมือสำหรับการมีส่วนร่วม

• แบบบันทึกการประชุมและการสนทนากลุ่มของผู้มีส่วนเกี่ยวข้องทุกฝ่าย

• แบบสำรวจความต้องการและข้อเสนอแนะจากผู้ปกครองและชุมชน

• แบบสอบถามความพึงพอใจต่อระบบ 4 ด้าน (ปัจจัยนำเข้า กระบวนการ ผลผลิต ข้อมูลย้อนกลับ)

• บันทึกข้อตกลงความร่วมมือเครือข่าย (MOU) ระหว่างโรงเรียน ผู้ปกครอง และชุมชน

 

ส่วนที่ 6 บรรณานุกรม

กระทรวงศึกษาธิการ. (2551). หลักสูตรแกนกลางการศึกษาขั้นพื้นฐาน พุทธศักราช 2551. กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์ชุมนุมสหกรณ์การเกษตรแห่งประเทศไทย.

จันทรานี สงวนนาม. (2553). ทฤษฎีและแนวปฏิบัติในการบริหารสถานศึกษา. กรุงเทพฯ: บุ๊ค พอยท์.

ทิศนา แขมมณี. (2561). ศาสตร์การสอน: องค์ความรู้เพื่อการจัดกระบวนการเรียนรู้ที่มีประสิทธิภาพ. กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์แห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.

นนทลี พรธาดาวิทย์. (2561). การจัดการเรียนรู้แบบ Active Learning. กรุงเทพฯ: ทริปเพิ้ล เอ็ดดูเคชั่น.

นฤมล คล้ายริน. (2564). การพัฒนารูปแบบเพื่อเสริมสร้างสมรรถนะครูด้านการจัดการเรียนรู้เชิงรุก. วิทยานิพนธ์ปริญญาดุษฎีบัณฑิต.

บุญชม ศรีสะอาด. (2560). การวิจัยเบื้องต้น (พิมพ์ครั้งที่ 10). กรุงเทพฯ: สุวีริยาสาส์น.

เพชรจันทร์ ภูทะวัง. (2565). การจัดการเรียนรู้เชิงรุกเพื่อส่งเสริมทักษะชีวิตของผู้เรียน. วารสารวิชาการ.

รัตนะ บัวสนธ์. (2566). การวิจัยและพัฒนานวัตกรรมการศึกษา. กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์แห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.

ยุภาลัย มะลิซ้อน. (2563). การพัฒนาสมรรถนะครูด้านการจัดการเรียนรู้เชิงรุก. วิทยานิพนธ์ปริญญาดุษฎีบัณฑิต.

สำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน. (2562). แนวทางการจัดการเรียนรู้เชิงรุก (Active Learning). กรุงเทพฯ: ผู้แต่ง.

สำนักงานเลขาธิการสภาการศึกษา. (2562). มาตรฐานวิชาชีพและสมรรถนะครู. กรุงเทพฯ: ผู้แต่ง.

Bonwell, C. C., & Eison, J. A. (1991). Active learning: Creating excitement in the classroom. Washington, DC: ASHE-ERIC.

Cohen, J. M., & Uphoff, N. T. (1980). Participation’s place in rural development. World Development, 8(3), 213-235.

Deming, W. E. (1986). Out of the crisis. Cambridge, MA: MIT Press.

DuFour, R., & Eaker, R. (1998). Professional learning communities at work. Bloomington, IN: Solution Tree.

Meyers, C., & Jones, T. B. (1993). Promoting active learning. San Francisco, CA: Jossey-Bass.

Senge, P. M. (2006). The fifth discipline: The art and practice of the learning organization. New York: Doubleday.

von Bertalanffy, L. (1968). General system theory. New York: George Braziller.

World Health Organization. (1997). Life skills education in schools. Geneva: WHO.

เว็บน่าสนใจ