ครูบ้านนอก

บทสรุปผู้บริหาร

รายงานผลการปฏิบัติที่เป็นเลิศ (Best Practice)

เรื่อง การพัฒนารูปแบบการบริหารสถานศึกษาเชิงบูรณาการเพื่อป้องกันและติดตามช่วยเหลือนักเรียนกลับเข้าสู่ระบบการศึกษา โรงเรียนวัดราษฎร์บำรุง (ไสวราษฎร์อุปถัมภ์)

สำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษาสมุทรสาคร

1. ความเป็นมาและสภาพปัญหา

การสร้างโอกาสและความเสมอภาคทางการศึกษาให้เด็กทุกคนสามารถเข้าถึงการศึกษา คงอยู่ในระบบและสำเร็จการศึกษาตามศักยภาพถือเป็นภารกิจสำคัญของสถานศึกษาโดยเฉพาะโรงเรียน

ขยายโอกาสทางการศึกษาที่มีผู้เรียนหลากหลายด้านเศรษฐกิจ สังคม ครอบครัว สุขภาวะและวิถีชีวิตจากการดำเนินงานระบบดูแลช่วยเหลือนักเรียนและการติดตามผู้เรียนของโรงเรียน

วัดราษฎร์บำรุง (ไสวราษฎร์อุปถัมภ์) พบว่า ผู้เรียนร้อยละ 1.65 มีความเสี่ยงต่อการขาดเรียนเรื้อรัง การออกกลางคัน และการหลุดออกจากระบบการศึกษา อันเนื่องมาจากปัจจัยที่มีความซับซ้อนและเชื่อมโยงกัน ได้แก่ ความยากจนและข้อจำกัดทางเศรษฐกิจ ครอบครัวแตกแยก การหย่าร้าง ความรุนแรงในครอบครัว การตั้งครรภ์ในวัยเรียน ยาเสพติดและพฤติกรรมเสี่ยง สุขภาพกายและสุขภาพจิต การติดเกม ความสัมพันธ์ระหว่างบุคคลการทำงานระหว่างเรียนตลอดจนรูปแบบการจัดการศึกษาที่อาจไม่สอดคล้อง

กับข้อจำกัดและวิถีชีวิตของผู้เรียนบางราย

จากสภาพปัญหาดังกล่าว โรงเรียนจึงเห็นความจำเป็นในการปรับเปลี่ยนแนวทางการบริหารจัดการ จากเดิมที่มุ่งแก้ไขปัญหาภายหลังจากที่นักเรียนออกจากระบบไปแล้ว ไปสู่การบริหารจัดการเชิงรุก เชิงป้องกันและเชิงบูรณาการที่สามารถค้นหาสัญญาณความเสี่ยงตั้งแต่ระยะแรก วิเคราะห์สาเหตุของปัญหาเป็นรายบุคคล ให้ความช่วยเหลืออย่างตรงจุด จัดการศึกษาที่ยืดหยุ่นเหมาะสมกับบริบทผู้เรียน และติดตามผลอย่างต่อเนื่อง อันนำไปสู่การพัฒนารูปแบบการบริหารสถานศึกษาที่เรียกว่า “RB–D to D Zero Dropout Integrated Model” ซึ่งบูรณาการแนวทาง RB Zero Dropout ของสถานศึกษาเข้ากับแนวคิด D to D Model (Decrease to Drop Model) ให้เป็นระบบบริหารจัดการเดียวกัน

2. วัตถุประสงค์

2.1 เพื่อป้องกันและลดปัญหานักเรียนตกหล่นและออกกลางคัน ให้สามารถเข้าถึงโอกาสทางการศึกษา กลับเข้าสู่การเรียนรู้ คงอยู่ในระบบ

2.2 เพื่อพัฒนาและขับเคลื่อนรูปแบบการบริหารสถานศึกษาเชิงบูรณาการ (RB–D to D Zero Dropout Integrated Model) เชิงบูรณาการอย่างต่อเนื่อง

3. แนวคิดและองค์ประกอบสำคัญของรูปแบบ

รูปแบบออกแบบบนพื้นฐานแนวคิดการบริหารเชิงระบบ (Input–Process–Output–Outcome/Impact–Feedback) โดยมีองค์ประกอบหลัก ดังนี้

3.1 ปัจจัยนำเข้า (Input)

ปัจจัยนำเข้าประกอบด้วยหลัก 4M ได้แก่ บุคลากร (Man) งบประมาณ (Money) วัสดุอุปกรณ์และเทคโนโลยี (Material) และระบบบริหารจัดการ (Management) เพื่อสร้างความพร้อมในการดำเนินงาน

3.2 ระบบข้อมูลและการเฝ้าระวัง

การพัฒนาระบบ RB Data & Early Warning System เพื่อรวบรวมและวิเคราะห์ข้อมูลนักเรียนรายบุคคล ทั้งข้อมูลการมาเรียน ผลการเรียน พฤติกรรม เศรษฐกิจ ครอบครัว สุขภาพกาย สุขภาพจิต และปัจจัยเสี่ยงอื่น เพื่อค้นพบนักเรียนที่ต้องได้รับการช่วยเหลือก่อนหลุดออกจากระบบ

3.3 กระบวนการดำเนินงานหลัก (5R)

Review หรือ การสำรวจ ตรวจสอบ และวิเคราะห์ข้อมูลนักเรียน

Rescreen หรือ การคัดกรองซ้ำและวิเคราะห์สาเหตุรากของปัญหา (Root Cause)

Resource & Refer หรือ การระดมทรัพยากร ให้ความช่วยเหลือ ประสานงาน และส่งต่อ

Re-evaluation หรือ การกำกับ ติดตาม และประเมินผล

Re-adjust หรือ การปรับแผนและพัฒนามาตรการช่วยเหลือให้เหมาะสมกับสถานการณ์

ผู้เรียนกลุ่มเสี่ยงทุกรายได้รับการดูแลด้วยการจัดการรายกรณี (Case Management) ภายใต้หลัก “หนึ่งเด็ก หนึ่งแผน หนึ่งทีมดูแล” (One Child–One Plan–One Team) โดยมีผู้รับผิดชอบได้แก่ครูประจำชั้นหรือครูผู้รับผิดชอบด้านเพื่อนที่ปรึกษา (YC Youthclub) และแผนช่วยเหลือรายบุคคลที่ติดตามและประเมินผลได้

3.4 เส้นทางการจัดการศึกษา (3 Pathways)

เพื่อให้ผู้เรียนได้รับการศึกษาที่สอดคล้องกับสภาพปัญหาและวิถีชีวิตของแต่ละบุคคล รูปแบบได้กำหนดเส้นทางการจัดการศึกษาไว้ 3 แนวทาง ได้แก่

Pathway A: Return to School สำหรับนักเรียนที่สามารถกลับเข้าสู่การเรียนในสถานศึกษาได้ตามปกติ

Pathway B: Flexible Learning สำหรับนักเรียนที่จำเป็นต้องได้รับการจัดการศึกษาในรูปแบบที่ยืดหยุ่น

Pathway C: Learning to the Child สำหรับนักเรียนที่ยังไม่สามารถมาเรียนตามรูปแบบปกติ โดยนำโอกาสทางการศึกษา สื่อ เทคโนโลยี หรือรูปแบบการเรียนที่เหมาะสมไปถึงผู้เรียนตามหลักเกณฑ์ที่เกี่ยวข้อง

แนวทางดังกล่าวสะท้อนการเปลี่ยนมุมมองจากการกำหนดให้ผู้เรียนทุกคนต้องปรับตัวเข้าสู่ระบบเดียวกัน ไปสู่การพัฒนาระบบการศึกษาที่สามารถตอบสนองต่อความแตกต่างของผู้เรียนเป็นรายบุคคล

3.5 กลไกการมีส่วนร่วม (2P&O)

การดำเนินงานได้รับการสนับสนุนผ่านกลไก Participant–Partner–Organization (2P&O) ซึ่งเชื่อมโยงการมีส่วนร่วมของผู้บริหาร ครู นักเรียน ผู้ปกครอง คณะกรรมการสถานศึกษา ชุมชน และภาคีเครือข่ายด้านการศึกษา สุขภาพ สังคมสงเคราะห์ สวัสดิการ และอาชีพ บนหลักการว่าการป้องกันเด็กหลุดออกจากระบบเป็นความรับผิดชอบร่วมกันของโรงเรียน ครอบครัว ชุมชน และเครือข่าย

4. การวัดและประเมินผล

การประเมินผลดำเนินการอย่างเป็นระบบเป็น 3 ระยะ ประกอบด้วย ระยะก่อนดำเนินงาน ระหว่างดำเนินงาน และหลังดำเนินงาน โดยใช้ข้อมูลเชิงปริมาณและเชิงคุณภาพจากหลายแหล่ง เปรียบเทียบข้อมูลพื้นฐานกับผลหลังการดำเนินงาน ครอบคลุมตัวชี้วัดสำคัญ ได้แก่ จำนวนและร้อยละของผู้เรียนที่ได้รับการคัดกรอง นักเรียนกลุ่มเสี่ยงที่ได้รับการช่วยเหลือและจัดทำแผนรายบุคคล นักเรียนที่ได้รับการส่งต่อ นักเรียนที่กลับเข้าสู่ระบบหรือได้รับการจัดการศึกษาผ่านเส้นทางที่เหมาะสม อัตราการขาดเรียน อัตราการคงอยู่ในระบบ และจำนวนเด็กตกหล่น/ออกกลางคัน ทั้งนี้ ได้ใช้การสัมภาษณ์ การเยี่ยมบ้าน การสังเกต การประชุมพูดคุยกับคณะครูประจำชั้น ครูประจำวิชา รวมถึงผู้ปกครองนักเรียนเป็นรายกรณี และโรงเรียนได้ใช้แนวทางชุมชนแห่งการเรียนรู้ทางวิชาชีพ (PLC) เป็นเครื่องมือสนับสนุนข้อมูลเชิงคุณภาพและตรวจสอบความน่าเชื่อถือของผลการดำเนินงาน

5. ผลการดำเนินงาน

ผลการดำเนินงานตามรูปแบบ RB–D to D Zero Dropout Integrated Model ปรากฏครอบคลุม 4 ระดับ ได้แก่

5.1 ด้านผู้เรียน

ผู้เรียนร้อยละ 1.65 ของกลุ่มเสี่ยง ได้รับโอกาสทางการศึกษา ได้รับการช่วยเหลือตรงตามสภาพปัญหา สามารถกลับเข้าสู่ระบบการศึกษา

5.2 ด้านครูและบุคลากร

ครูและบุคลากรทุกคนมีสมรรถนะในการใช้ข้อมูล การคัดกรอง การวิเคราะห์สาเหตุ การจัดการรายกรณี และการทำงานร่วมกันผ่านระบบ PLC

5.3 ด้านสถานศึกษา

โรงเรียนมีระบบเฝ้าระวังล่วงหน้า ระบบจัดการรายกรณี ระบบส่งต่อ และรูปแบบการบริหารที่ชัดเจนสามารถตรวจสอบและพัฒนาต่อเนื่องได้

5.4 ด้านชุมชนและภาคีเครือข่าย

ผู้ปกครอง คณะกรรมการสถานศึกษา วัด ชุมชนและหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง เกิดการมีส่วนร่วม ร่วมือกันในการเฝ้าระวัง ป้องกัน และช่วยเหลือนักเรียนในพื้นที่อย่างเป็นรูปธรรมมิใช่เพียงแต่มารับฟังข้อมูลหรือนโยบายของโรงเรียนแต่เกิดความร่วมมือในการร่วมคิด ร่วมวางแผน ร่วมแก้ปัญหาและให้ความช่วยเหลืออย่างทันท่วงที

ผลการดำเนินงานตามตัวชี้วัด

6.ตัวชี้วัดผลการดำเนินงาน ผลที่เกิดขึ้นจริง

6.1.จำนวนนักเรียนทั้งหมดในสถานศึกษา 964 คน

6.2.จำนวนนักเรียนกลุ่มเสี่ยงที่ได้รับการคัดกรอง จำนวน 16 คน/คิดเป็นร้อยละ 1.65

6.3.จำนวนนักเรียนกลุ่มเสี่ยงที่ได้รับแผนช่วยเหลือรายบุคคล (Case Management) จำนวน 16 คน/คิดเป็นร้อยละ 1.65

6.4.จำนวนนักเรียนที่กลับเข้าสู่ระบบการศึกษา (Pathway A) จำนวน12 คน

6.5.จำนวนนักเรียนที่ได้รับการจัดการศึกษาแบบยืดหยุ่น (Pathway B) จำนวน 2 คน

6.6จำนวนนักเรียนที่ได้รับการนำการเรียนไปถึงตัว (Pathway C) จำนวน2 คน

6.7อัตราการขาดเรียนเรื้อรัง ก่อน–หลังดำเนินงาน ก่อนดำเนินการร้อยละ 1.65 หลังดำเนินการ 1.45

6.8อัตราการคงอยู่ในระบบการศึกษา ร้อยละ 1.65

6.9จำนวนเด็กตกหล่นและออกกลางคัน ก่อน–หลังดำเนินงาน ก่อนดำเนินการร้อยละ 1.65 หลังดำเนินการ ร้อยละ 0

7. ปัจจัยแห่งความสำเร็จ

ปัจจัยสำคัญที่สนับสนุนความสำเร็จของการดำเนินงาน ได้แก่

7.1ภาวะผู้นำและความมุ่งมั่นของผู้บริหารสถานศึกษา การมีฐานข้อมูลและระบบเตือนภัยล่วงหน้าที่มีประสิทธิภาพ

7.2 การดำเนินงานตามกระบวนการ 5R อย่างต่อเนื่อง การจัดการรายกรณีโดยยึดผู้เรียนเป็นสำคัญ สมรรถนะและการทำงานเป็นทีมของครู

7.3 การจัดการศึกษาที่ยืดหยุ่นผ่าน 3 เส้นทางการเรียนรู้

7.4 การมีส่วนร่วมของครอบครัวและภาคีเครือข่ายตามกลไก 2P&O การบริหารทรัพยากรตามหลัก 4M การสร้างพื้นที่ปลอดภัยและปราศจากการตีตราผู้เรียนตลอดจนการกำกับติดตามและปรับปรุงระบบอย่างต่อเนื่องตามวงจรคุณภาพ PDCA

8. สรุปและข้อเสนอแนะเชิงการขยายผล

รูปแบบ RB–D to D Zero Dropout Integrated Model เป็นนวัตกรรมการบริหารสถานศึกษาที่ปรับเปลี่ยนแนวทางการแก้ไขปัญหาเด็กออกกลางคันจากการดำเนินงาน

เชิงรับและเฉพาะกรณี ไปสู่ระบบบริหารเชิงรุก เชิงป้องกัน เชิงบูรณาการ และยึดผู้เรียนเป็นสำคัญ โดยเชื่อมโยงระบบข้อมูล บุคลากร การจัดการรายกรณี การจัดการศึกษาที่ยืดหยุ่น และเครือข่ายความร่วมมือเข้าด้วยกันอย่างเป็นระบบ พร้อมทั้งใช้ผลการดำเนินงานเป็นข้อมูลป้อนกลับ (Feedback) เพื่อพัฒนารูปแบบอย่างต่อเนื่อง

ความสำเร็จของรูปแบบมิได้พิจารณาเพียงจำนวนนักเรียนที่กลับเข้าสู่ระบบการศึกษาเท่านั้น แต่พิจารณาการเปลี่ยนแปลงตลอดเส้นทางตั้งแต่การเข้าถึงโอกาสทางการศึกษา การกลับเข้าสู่การเรียนรู้ การคงอยู่ในระบบอย่างต่อเนื่อง จนถึงการสำเร็จการศึกษาและการนำความรู้ทักษะไปใช้พัฒนาคุณภาพชีวิต จึงเห็นควรนำรูปแบบดังกล่าวไปใช้เป็นแนวทางในการพัฒนาระบบดูแลช่วยเหลือนักเรียน การสร้างความเสมอภาคทางการศึกษา และการป้องกันเด็กหลุดออกจากระบบการศึกษา ตลอดจนเผยแพร่และขยายผลสู่สถานศึกษาที่มีบริบทใกล้เคียงกันต่อไป

เว็บน่าสนใจ